ارادهء حقّ و توفيق او بودى ، قصد در سلوك الى اللّه از براى عبد حاصل نيامدى و قدم از قدم برنداشتى ، و در وادى غفلت و بىخبرى هلاك شدى ؛ پس به قدم اراده و توفيق حقّ - جلّ و علا - عازم در طريق او شده ، تا ارادهء او دربارهء عبد چه خواهد و او را به كجا رساند . سادس از مقامات توكّل ، انسلاخ « 46 » از عقل و علم خود [ است ] در طريق عبوديّت ، و عزل عقل در اين طريق ، و اعتماد و تعويل « 47 » بر علم و فضل حقّ تعالى كه به طورى كه خواهد و داند ، بنده را در طريق عبوديّت خود حركت دهد ؛ و نظرش بر علم و فضل حقّ - جلّ و علا - باشد و بس . سابع از مقامات توكّل ، انقياد به جذبه و كشش حقّ جلّ و علاست و انقطاع از سلوك و كوشش خود ، و استغراق و انغمار در محبّت حقّ معبود ، و انخلاع « 48 » از كسب و رويهء اكتساب خود در طريق محبّت محبوب . ثامن از مقامات توكّل ، فنا در افعال حقّ جلّ و علاست از فعل خود ؛ و نبيند فعلى به‌جز فعل او ، و متحقّق گردد به آنكه حقّ - جلّ و علا - متولّى امور اوست ، و او را هستى و تصرّفى در امرى نيست ، كه : « لا فاعل فى الوجود الّا اللّه » « 49 » . تاسع از مقامات توكّل ، مشاهدهء مالكيّت و قادريّت حقّ تعالى است بر آنچه هست و آنچه بخواهد ، و مملوكيّت و عجز خلايق و خود از قيام به عبوديّت او ؛ زيرا كه عبد ، فى حدّ ذاته ، از هستى و كمالات آن عارى است ، و هستى و كمالات آن ، منحصر

--> ( 46 ) - جدا شدن از چيزى ( 47 ) - تكيه كردن ( 48 ) - بركنده شدن ( 49 ) - به منهج اوّل ، صفحات 197 سطر 7 و 322 سطر 2 رجوع شود : « لا فاعل الّا اللّه » : « الفتوحات المكيّة » 1 : 282 و 350 و 499 و 730 ، 2 : 285 و 513 و 644 و 645 ، 3 : 40 و 241 و 308 و 338 و 403 و 491 و 528 ، 4 : 250 و 296 ، « مصباح الانس » : 441